Hamitköy’de Dr. Fazıl Küçük Caddesi üzerinde ve ona bağlanan iç sokak girişlerinde yer alan yaya geçitleri fiziksel olarak görünürdür. Çizgiler silik değildir. Tabela mevcuttur. Ancak risk, geçidin varlığından değil, algılanma zamanından doğar.
Bu hatta sürücülerin önemli bir bölümü geçidi bilir. Fakat bilmek ile o an görmek aynı şey değildir.
Özellikle 07.30–08.30 ve 15.30–17.00 saat aralıklarında yaya hareketi belirginleşir. Okul çıkışı, kısa mesafe yürüyüşler ve market dönüşleri bu zaman dilimlerinde üst üste biner. Ancak araç akışı bu saatlerde tamamen durmaz. Aks akıcı kalır. Bu akıcılık, sürücünün zihninde “devam edilebilir” algısı üretir.
Risk şu şekilde oluşur:
Sürücü sabit tempoda ilerlerken, yaya geçidi zihinsel arka plana düşer. Yol düz görünür. Önündeki araçlar akmaktadır. Fren ihtiyacı görünürde yoktur. Ancak kaldırım kenarında bekleyen bir yaya, sürücünün dikkat çerçevesine geç girer.
Somut bir öğleden sonra senaryosu bunu netleştirir. Saat 16.20. Güneş henüz tamamen alçalmamıştır ancak ışık yatay gelmeye başlamıştır. Dr. Fazıl Küçük Caddesi üzerinde araçlar aralıklı ilerler. Sağ kaldırımda iki öğrenci beklemektedir. Karşıya geçmek isterler. Sürücü geçidi son anda fark eder. Fren yapılır ancak duruş çizgi üzerinde olur. Arkadan gelen araç da aynı gecikmeyi yaşar. Zincirleme sert fren başlar.
Çoğu durumda temas yaşanmaz. Ancak bu hatta yaya ile araç arasındaki mesafe milisaniyelik kararlarla belirlenir.
Riskin teknik tarafı şudur:
Yaya geçidi, sürücünün görsel odağına erken girmelidir. Ancak bu aks üzerinde dikkat çoğunlukla akışın devamına odaklıdır. Yol geniştir. Ani daralma yoktur. Bu nedenle zihinsel fren komutu geç üretilir.
Akşam saatlerinde farklı bir katman devreye girer. 17.30 sonrası araç içi yorgunluk başlar. İş çıkışı temposu zihinsel dikkat kapasitesini düşürür. Aynı anda yaya hareketi artar. Bu iki unsur çakışır.
Geceye doğru, 20.00 sonrası ise farklı bir yanılgı oluşur. Yaya sayısı azalır. Bu azalma sürücüde “geçit aktif değil” algısı yaratır. Oysa Hamitköy’de kısa mesafe yürüyüş alışkanlığı devam eder. Sessiz bir yaya, düşük ışıkta geçide adım atabilir. Sürücü boş yol varsayımıyla ilerlerken geçidi geç fark eder.
Yerel davranış paterni de etkilidir. Mahalle içinde sürücüler yayayı tanıdık varsayar. Bu tanıdıklık bazen rehavet üretir. Karşılıklı göz teması kurulduğu düşünülür. Ancak cam yansıması ve akşam ışığı bu teması bozabilir.
Özellikle yağmur sonrası zeminin hafif parlak olduğu günlerde fren mesafesi uzar. Geç fark edilen geçit, daha uzun duruş mesafesi gerektirir. Bu küçük uzama bile arkadan gelen araç için sürpriz oluşturur.
Yaya geçidini geç fark etme riski büyük kazalardan çok ani fren zincirleri üretir. Fakat bu zincirler bölgenin akış karakterini belirler. Risk yolun tehlikeli olmasından değil, geçidin zihinde ikinci plana düşmesinden doğar.
Geçit sabittir. Çizgiler sabittir. Değişen yalnızca algı zamanıdır.
Ve bu hatta risk, tam olarak o algı gecikmesinde oluşur.
